žهسته اولیه فراماسونری یا بنایان آزاد در قرن 18 م توسط افرازمندانی تشکیل شد که از قید نظامات فئودالی آزاد بودند وبرای حفظ موقعیت شغلی خویش، انجمن هایی را بنا کردند.آن ها برای تصمیم گیری در باره منافع صنفی خود شور می کردند ومی کوشیدند تا با پنهان کاری وراز داری، مانع نفوذ افراد ناباب وافشای اسرار شغلی خویش شوند که همین مسئله ریشه پنهان کاری وکتمان حقایق در بین انجمن های فراماسونری را تشریح می کند.
توسعه فراماسونری
žدرحقیقت تشکیل وبویژه توسعه فراماسونری ناشی از تلاش واحساس نیاز طبقه نوپای بورژوا به کسب شان ومقام اجتماعی برتر بود که از راه مبارزه برای آزادی عمل، برهم زدن نظم قدیم اجتماعی وطرد ملاک های اشرافیت انجام می شود تا به گسترش آزادی وعملکرد طبقه سوم در عرصه های اجتماعی واقتصادی وبعدها سیاسی منجر شد.
žگرایش های فراماسونری را براساس تاسیس لژها در کشور های پروتستان یا کاتولیک، به دو دسته محافظه کار یا نوگرا می توان تقسیم کرد.
ایرانیان وفراماسونری
žبعدازآن که انگلیسی ها در هند لژ فراماسونری تشکیل دادند، ایرانیان مقیم هندنیزبا این تشکیلات آشنایی یافتند. لذا باید گفت که فراماسونری از جمله اولین حرکت های به اصطلاح روشنفکری در ایران بود ونمی توان تمامی افرادی را که در دوره قاجار به عضویت فراماسونری درآمدند خائن به دین ووطن فرض کرد، بلکه برخی از آنها در اثرتبلیغات فریبکارانه وهمچنین نقش فراماسونری در انقلاب کبیر فرانسه، به اشتباه این تشکیلات را به عنوان یک سازمان نوگرا، انقلابی وآزادی خواه می شناختند که آرمانی جز مبارزه با استبداد وبیداری ملت ها ندارد.
اولین ایرانی ونخستین ایرانی
žعبداللطیف شوشتری اولین ایرانی بود که از آداب فراماسونری وتاثیر آن در جامعه آن روز شرق سخن گفت وضمن اشاره به پنهان کاری فراماسون ها آن را نوعی انجمن دوستانه وخیر خواهانه تلقی کرد.
žولی نخستین ایرانی که به جرگه ماسون ها پیوست، عسکرخان افشار ارومی سفیر فتحلی شاه به دربار ناپلئون بود که به راهنمایی سفیر انگلیس به لژ اسکاتلند پیوست واستاد اعظم شد.
نفر بعدی: ابوالحسن خان ایلچی سفیر ایران در لندن بود که درسال 1225 فراماسون شد وبا گرفتن مستمری سالیانه، حقوق بگیر ومزدور انگلیسی ها شد.
میرزا صالح شیرازی یکی از اولین دانشجویان اعزامی به خارج نیز در لندن به عضویت فراماسونری در آمد ومرتبه استادی یافت.
درپی آن، گروههایی از شاهزادگان، سفرا ورجال ایرانی به حلقه ماسون ها در آمدند همچون رضاقلی، نجفقلی ،تیمورومیرزا قاجار از شاهزادگان تبعیدی با فرخ خان امین الدوله ،یوسف خان مستشار الدوله ودیگر اشخاص سر شناس .
دلایل جذب ایرانیان
žشاید یکی از دلایل جذب ایرانیان به انجمن های مذکور، ماهیت اسرار آمیز تشکیلات فراماسونری وشعارهای فریبنده آن به ویژه آزادی، برادری وبرابری بودند. که روشنفکران ونوگرایان را به آن جلب می کرد.

موسس انجمن فراماسونری در ایران
žموسس انجمن فراماسونری در ایران، میرزا ملکم خان ناظم الدوله است. او پس از عضویت در لژ پاریس، در سال 1275 در تهران فراموشخانه را تاسیس کردکه با وجود مشخص نبودن رسمیت آن از سوی لژهای خارجی ، گروه ها وافراد بسیاری را به خود جلب کرد.
žهمزمانی تشکیل این نهاد با ایام اصلاحات اداری در بار ناصر الدین شاه باعث شد که دولت نسبت به فراموشخانه سختگیری نکند وملکم که به اعتقاد کسروی دلش به حال ایران می سوخته واین بوده که به بیداری مردم می کوشیده. با طرح اندیشه های نوین اجتماعی وسیاسی وام گرفته ازغرب، توانست تعداد زیادی از رجال سر شناس را به انجمن وارد کند.بویژه شاگردان قدیم دارالفنون وافراد ناراضی را درحلقه پیروان انجمن خویش در آورد.
مبانی فکری فراموشخانه ملکم
žمبانی فکری فراموشخانه ملکم مجموعه ای بود از اصول:
(1اصالت عقل
(2انسان گرایی
(3حقوق بشر
(4فلسفه علمی
(5آزادی خواهی
(6درواقع تقلیدی بود از (دین انسانیت )اگوست کنت.
سرانجام کار فراموشخانه
žبراثر تلقینات مخالفان والقای نسبت های سوء به اهداف فراموشخانه، همزمان با بروز آشوب هایی درتهران، ناصر الدین شاه در سال 1278 فرمان انحلال آن را صادر کرد وملکم از ایران تبعید شد.
žلیکن با وجود تعطیلی فراموشخانه، ملکم از طریق دعوت به ایجاد انجمن ماسونی وانتشار روزنامه قانون، به طرح ونشر افکار خویش اهتمام ورزید، اما پس از قتل ناصر الدین شاه، گروهی به سرپرستی عباسقلی خان قزوینی، انجمنی را با الهام از فراموشخانه ملکم تاسیس کردندکه (جامع آدمیت) معروف شد.